«حل‌کردن معما، ناب‌ترین و اساسی‌ترین عملکرد ذهن انسان است.»

 - ولادیمیر ناباکوف

مقدمه

   اغلب اوقاتی که جمله­ای را از کسی می­شنویم، مدتی زمان را اختصاص می­دهیم تا درباره­ی حرفش فکر کنیم تا منظورش را بفهمیم؛ به خصوص اگر جمله­اش پیچیده و یا طولانی باشد. مغز انسان برای درک مفهوم ورودی­های زبانی (متشکل از کلام و سخن) ناگزیر محتاج است تا زمانی را برای درک آن کنار بگذارد. فهمیدنِ ما، گاهی فقط چند دهم ثانیه طول می­کشد. گاهی هم پس از روز­ها فکر کردن درباره­ی حرفی که از فلان نفر شنیدیم، هیچ نمی­فهمیم و احتمالاً برای مدتی از هر چه درک و فهم است بیزار می­شویم. حال، هنگامی که انسان با ورودی­های غیرزبانی­ مواجه می­شود، در آن واحد، کلیت معنایی آن ورودی را متوجه می­شود. برای مثال وقتی یک راننده چراغ راهنمایی قرمز را مشاهده می­کند، با خود نمی­گوید که:

«اوه! چراغ قرمز! قرمز یعنی خطر! البته شاید هم منظورش التهاب یا خشم باشد ... با در نظر گرفتن این امر که من راننده هستم و یک چهار­راه روبروی من قرار دارد، چراغِ قرمز، ابزاری است تا به من اطلاع دهد، که بایستم. پس ترمز می‌کنم و ...».

ما درباره چراغ قرمز، فکر نمی­کنیم؛ بلکه انگار معنایش را حس می­کنیم. در واقع هدفمان از بررسی تأثیر رنگ در سینما هم همین است. این­که بفهمیم چگونه می­توانیم با استفاده از رنگ، معنا را در ذهن مخاطب ایجاد و تقویت کنیم. شاید هم برعکس، بخواهیم سوالی را در ذهن بیننده ایجاد کنیم. گاه همین شکستن کلیشه­ها است که تأثیر­گذاری را دوچندان می­کند. فرض کنید ارتش دشمن لباس سفید بپوشد، قبرستان­ها محیطی رنگارنگ داشته باشند، رنگ سیاه نماد صلح باشد و پزشکان، روپوش­های نارنجی و قرمز به تن کنند. در کل، پای ارتباط غیرکلامی که به میان می­آید، رنگ­ها با زبانِ بی­زبانی، حرف­های بسیاری برای گفتن دارند.

در بخش پیش­رو دو کتاب با موضوع «رنگ در سینما» را بررسی می­کنیم. این کتاب­ها یک موضوع ثابت دارند ولی زوایای نگاه و رویکرد­های تحلیلی­شان به میزان چشم­گیری متفاوت است. این تفاوت در دیدگاه دقیقاً همان چیزی است که نیاز داریم. از یک طرف تکنیک و اصول می­آید و از طرف دیگر، روان و فلسفه. البته، قرار بر این نیست که به شما بگوییم چه کاری را بکنید و چه کاری را نکنید. دو بردار جهت را به شما می­رسانیم و باقی کار­ها را بر عهده خودتان می­گذاریم. کتابی پیش رویمان می­گذاریم، می­خوانیمش و عکس­هایش را نگاه می­کنیم. با کمک این کار، می­توانیم آثار خود را از نظر معنایی غنی کرده و ذهنمان را به ضمیر ناخودآگاه بیننده، وصل کنیم و فیلممان را طوری بسازیم که بیننده، بتواند منظورمان را از دریچه­ی احساس، درک کند.

«درجه­بندی رنگ 101»، اثر «چارلز هین»

   رؤیای بسیاری از افراد، داشتن دوربینی است که همه چیز را درست و تمام و کمال ضبط می­کند؛ امّا در حقیقت، دستکاری تصاویر پس از ضبط، امری عادی در روند ساخت فیلم است. از زمان پدیدار شدن «رسانه» همین‌طور بوده، و احتمالاً تا مدت زیادی هم به همین شکل باقی می­ماند. هیچ دوربینی نمی­تواند به‌صورت جادویی حدس بزند که شما می­خواهید فیلمتان چطور به نظر برسد، در نتیجه، خودتان باید تصویر­هایتان را طوری دستکاری کنید که داستانتان را به بهترین نحو ممکن روایت کنند.

   عواملی مانند رنگ، نور، خطوط، شکل و فضا، تأثیر بسزایی بر روی درک مخاطبین از داستان شما دارند و شایسته است که طرحی آگاهانه برای استفاده از چنین عواملی داشته باشید. هر چه میزان دقت و برنامه‌ریزی شما پیش از فیلم­برداری بیشتر باشد، می­توانید انعطاف و خلاقیت بیشتری هم به خرج دهید. در نهایت، می­توانید انعطاف و خلاقیت افزوده­ی خود را به روند درجه­بندی نهایی رنگ منتقل کنید، و به هدف غایی خود برسید.

فرض کنید می­خواهید برای تبلیغات یک پیتزا با هدف کاهش وزن، عکاسی کنید. در نتیجه، باید کاری کنید که پیتزای نمایش داده شده در تبلیغات، با پیتزا­هایی که ­روزانه سفارش داده شده و میل می­شوند متفاوت باشند. هدفتان از عکاسی فرق دارد، بنابراین وظیفه­تان هم فرق دارد. در عکس زیر که پیتزایی «اشتهاآور» را نشان می­دهد، دما و غلظت رنگ افزایش داده شده است.

­

در مقابل، پیتزای «رژیمی»، سبز­تر است و رنگ­هایش هم خلوص کم­تری دارند. تلنگری زیرکانه که واکنش احساسی ما را نسبت به عکس اصلی تغییر می­دهد. این نوع از دست‌کاری «شات به شات»، برای روند روایت داستان امری حیاتی به شمار می­رود و از ابتدای امر، هم بخشی از فیلم­سازی بوده است.

   برای مثال، خوب است که در ابتدا، کارمان را (برای هر صحنه) با تعیین یک طرح‌واره یا حال و هوایی خاص شروع کنیم. بسیاری از فیلم­سازان کار خود را با گفتمانی حول محور کلماتی شروع می­کنند که بار احساسی دارند. کلماتی که از متن فیلم­نامه و یا حالات ذکر شده از آن، انتخاب شده­اند. به مثال زیر توجه کنید. این عکس­ها از فیلم کوتاه «Oblivion, Nebraska» که در قالب فیلم 35 میلیمتری ضبط شده­، انتخاب شده­اند. یکی از عکس­ها، حس «گرما و شادی»، و دیگری حس «تاریکی و غم­زدگی»، را القا می­کند.

«آبی = غم» و «نارنجی = شادی». این معادلات بسیار ساده، و در اصل نوعی «کلیشه» هستند. ولی برای نشان­دادن تأثیر رنگ بر احساسی که به بیننده منتقل می­شود، مثال بسیار خوبی است.

بر اساس گفته­ی خود نویسنده، مثال­های ذکر شده تا حد زیادی کلیشه­ای هستند، اما نکته­­ی مهم، درک نقش غلظت و دمای رنگ در احساس و معنایی است که مخاطب در مواجه با تصویر، از آن دریافت می­کند. تصاویر بالا، نمونه­ی دقیق دریافت معنا از طریق «ارتباط غیرکلامی» است. کاملاً بصری و درعین‌حال، بسیار ملموس.

«آن را درست رنگ کنید»، اثر «موری پومرانس»

(هر پاراگراف از بخش متفاوتی از کتاب انتخاب شده است.)

درک‌کردن رنگ­های روی صفحه­نمایش، پدیده­­ای است که از هوش و توان ارزیابی انسان فرا­تر می­رود و به بخشی از وجودش تبدیل می­شود. رنگ در سینما، معجزه­ای عجیب‌وغریب است که با درک شیء­گونه ما از خود پدیده­ی رنگ، بسیار متفاوت است. رنگ، گاهی در بیم و اغوای تاریکی پنهان می­شود، گاهی هم به هنگام شور لحظات روایی فیلم، سرو کله­اش پیدا شده و غوغا می­کند. بعضی وقت­ها هم صرفاً، بزرگ‌نمایی بصری، شامل حالش می­شود. رنگ در زندگی و وجود تک‌تک ما جریان دارد و به همین خاطر است که ما به هنگام تماشای یک فیلم، «نگاهی تماماً انتزاعی» نداریم. شاخص‌ترین تأثیر ویژگی فیلم­ها، تأثیر گذاریشان بر زندگی ما است. چرا که می­توانیم به اندازه­ درکی که از زندگیمان داریم، آن­ها را بفهمیم. فیلم از جهتی هم، پدیده­ای مبهم است. انگار که این مبهم بودن، پای ثابت محتوا، ویژگی­های زیبایی شناختی، تاریخی و سیاسی و جهت‌گیری‌های ساختاری سینما است. با تمام این قضایا، سینما از حرکت نمی­ایستد. ققنوس ما باز هم بال بر می­کشد، اوج می­گیرد، می­سوزد و دوباره بر­می­گردد.

~~~~

«لحظه رنگ» مربوط به صحنه، شات، سکانس و یا داستان نمی­شود، بلکه فقط یک‌لحظه است که روی ما تأثیر می­گذارد. این عناوینی که برای قسمت‌بندی فیلم به کار می­روند (سکانس، شات و ...)، برای سازندگان و مبلغان فیلم کاربرد دارند و به آنچه که ما می‌بینیم اشاره­ای ندارند. لحظه رنگ، آن چیزی است که بیننده را متأثر می­کند. این لحظه­­ها ممکن است پراکنده، پیچیده، برجسته و القا­گر طرز فکر فردِ خاصی هم باشند. صحبت درباره ویرایش، زاویه­بندی دوربین، لنز­ها، شگرد­های بازیگری و مکالمه­های از پیش تعیین شده، بسیار شگفت­انگیز است، ولی از بحث فعلی ما خارج است. اغلب بینندگان درک دانش‌محوری از شات­ها و ادیت­ها ندارند. یک بیننده­ی مشتاق، چه در فیلم و چه در خارج از آن، رنگ­ها را ناگزیر، به حالت «لحظه­ای» می­بیند و درک می­کند. البته تماشای خود فیلم هم، به همین شکل است. این لحظه­ها، همان چیزی­هایی هستند که ما درک می­کنیم، به خاطر می­سپاریم و به یاد می­آوریم (هرچند با حالتی آسیب­پذیر و فرّار). به همین خاطر است که رنگ­هایی که در گذشته دیده­ایم، همواره از خزانه­ی خاطرات ما برمی­خیزند و درک حال حاضر ما از رنگ­ها را تحت تأثیر قرار داده و نوید درک و هماهنگی را به ما می­دهند. از این جهت که نگاه می­کنیم، درک رنگ به یک رؤیا می­ماند؛ رؤیایی متشکل از رنگ­ها، که ریشه در تجربیات بصری­مان دارد. می­توانیم منطقی فکر کنیم و بگوییم: «گذشته­ها گذشته.» و فرض کنیم که گذشته صرفاً مجموعه­ای از تجربیات شخصی بوده و نه بیشتر. ولی برانگیختگی عاطفی حاصل از رنگ­هایی که در فیلم­ها می‌بینیم، حاصل همین تجربیات شخصی است. بنابراین، تمام چیز­هایی که به یاد می­آوریم، بسیار منحصر به فرد و ویژه شخص خودمان می­باشد.

~~~~

به نظر من، دسته­بندی کلامی، دیدگاه مناسبی نسبت به رنگ­ها نیست و بدون شک، دیدگاه من هم در این کتاب، به این شکل نیست. تمایلی ندارم که برچسب­ها­ و دسته­بندی­های ثابت، همگانی و یکپارچه­ی رنگ در سینما (به طور دقیق‌تر، همه­ی رنگ­های سینمایی) را بیابم. از دیدگاه من، عبارت «قرمز یعنی اشتیاق»، معنایی ندارد. چون من عقیده دارم که درک ما از فیلم، پدیده­ای آنی است. ما آن لحظه را می‌بینیم، نه کل ساختار و مهندسی پشتش را (البته که این مهندسی هم، همانند خاطرات ما، با نگاه به گذشته شکل می­گیرد). به نظر من، هیچ لحظه­ای از رنگ، با لحظه­ی دیگر برابر نیست؛ گویا هر لحظه رنگ، حیات مستقل خودش را دارد. در عین حال که مکتب اصلی می­گوید: «رنگ­ها مستقل هستند»، همچنین می­گوید که آن­ها به یک سری همراه نیاز دارند. همراهانی که با رنگ­ها گرد هم می­آیند، سوگند همراهی یاد می­کنند و پس از اینکه هر یک استقلالشان را با دیگری شریک شدند، پیکری یکپارچه را تشکیل می­دهند که هر لحظه­اش، رنگ خودش را دارد. «زبان سرخ» یک زبان نیست که با رنگ قرمز پیوند خورده باشد. خودش به تنهایی، یک پدیده­ی کامل است. ولیعین حال، هر کدام از اعضایش همچنان ویژگی­های مستقل خودشان را دارند. «سرِ سبز» یک عدد سر نیست که سبزش کرده باشند. مثال دیگر می­تواند خون باشد. خون که طبیعتاً رنگ دارد و قرمز است. یعنی چه که «خون دیگری از خون ما رنگی‌تر است»؟ یعنی سبز یا مثلاً بنفش هم دارد؟ یا صرفاً اشباع رنگ قرمزش بیشتر است؟

~~~~

رنگ و فرهنگ

یکی از نکات بسیار مهمی که باید همیشه در نظر داشته باشیم، فرهنگ غالب مخاطبین ما است. اینکه چه رنگ­هایی را ضمیمه­ی نماد­هایمان می­کنیم بسیار حائز اهمیت است. ممکن است رنگی در فرهنگ یک کشور شرق آسیایی نماد خوش یمنی و برکت باشد، در یک کشور اروپایی، رنگی باشد که حس مطلوبی را به مخاطب القا نکند. در فرهنگ هندی، رنگ قرمز نمادی برای قدرت، ثروت، عشق، باروری و زیبایی است. ولی اگر در فرهنگ غالب آفریقایی جنوبی به دنبال این رنگ بگردید، آن را به هنگامه­ی سوگواری خواهید یافت. رنگ آبی در جوامع غربی، بیشتر معنای غم و اندوه را القا می­کند. احتمالاً شما هم عبارت «Having the blues» را شنیده اید. حال اگر همین رنگ را به کشور­های خاورمیانه بیاورید ممکن است با معانی­ای مانند معنویت، محافظت و یا نامیرایی موجه شوید. رنگ سبز، نوید سنت اسلامی می­دهد ولی در بسیاری از مناطق آمریکای جنوبی، مرگ را با رنگ سبز نشان می­دهند.

کلام آخر

به طور خلاصه، پیش از گزینش رنگ برای اجسام و اشیا روی صحنه فیلم­برداری و به هنگام ویرایش رنگ­ها پس از ضبط، شایسته است نکات تکنیکی و تاثیرات روانشناختی و فرهنگی رنگ­ها را مد نظر داشته باشیم تا بتوانیم ارتباطات حسی-معنایی را افزایش دهیم. هر چه این ارتباط بهتر برقرار شود، بیننده از تماشای فیلممان تاثیر بیشتری میپذیرد.

باشد که لحظات زندگی­تان سرشار از رنگ­ باشد.

گرداوری و ترجمه: علی سیدآبادی

منابع

• Pomerance, Murray. Color it True: Impressions of Cinema. Bloomsbury Academic, 2022.
• Haine, Charles. Color Grading 101. Taylor & Francis (CAM), 2020.
• https://buzzwordcreative.co.uk/colour-semiotics-and-what-they-mean-in-other-cultures/